نحوه ي ارزشيا بي - بسمالله الرحمن الرحيم -

به نام خدا

*يختص برحمته من يشاء والله ذوالفضل العظيم*         ال عمران - ۷۴

نحوه ي ارزشيا بي

مقدمه  

 

در موقعیت‌های مطلوبِ یادگیری، فرايندهاي ارزشیابی و آموزش به‌نحو جدايی‌ناپذیری با هم مرتبط هستند. اهمیت ارزشیابی در اندازه‌گیری میزان یادگیری خلاصه نمی‌شود. موضوع مورد ارزشیابی، طرق انجام آن و چگونگی بیان نتایج، همگی حامل پیامی روشن و آشکار است. این پیام حاوی نکات ارزشمندی در زمینه‌ی آن‌چه باید فرا گرفته شود، چگونگی فراگیری مطالب، عناصر کیفی حایز اهمیت و سطح انتظارات از عملکردها است.

 

هم‌چنین، وجود ارزشیابی با کیفیت بالا برای درک نیازهای فردی و گروهی و تناسب اهداف با محتوای برنامه‌های آموزشی و آگاهی از نیازهای دانش‌آموزان و چگونگی کیفیت آموزش، امري ضروری است. 

 ارزشیابی‌های رسمی و یا غیر رسمی کلاسی، مدرسه‌ای و منطقه‌ای، آموزش و یادگیری را به‌هم پیوند می‌دهد و معلمان و مسؤولان آموزشی را قادر می‌سازد که بر کارآیی خود و پیشرفت تحصیلی دانش‌آموزان نظارت داشته باشند. ارزشیابی دقیق و صحیح، هم‌چنین موجبات ترغیب و سازماندهی یادگیری و تدریس را فراهم می‌آورد و اطلاعات حاصل از آن، دانش‌آموزان را در جهت بهبود عملکرد خود رهنمون می‌شود.

آزمونهای سنجش و ارزشیابی پیشرفت تحصیلی باید به عنوان ابزاری برای پیشبرد امر آموزش، ایجاد انگیزه برای فراگیری و همچنین ارزشیابی عملکرد‌ها، طراحی شوند.

در استفاده از آزمون‌های مؤسسات مختلف، مدیران، دبیران و اولیا اغلب از خود می‌پرسند که «از چه آزمون‌هایی باید استفاده کرد؟»، «سؤالات آزمون چه ويژگي‌هايي باید داشته باشد؟»، «گزارش‌های ارایه شده پس‌از برگزاری آزمون حاوی چه مطالبی باید باشد؟».

یافتن پاسخی مناسب به پرسش‌هایی از این قبیل، نیازمند صرف وقت و وسواس بسیاری است. نباید فراموش کرد که برخی از آزمون‌ها نقش تعیین کننده‌ای در آینده‌ی دانش‌آموزان ایفا می‌کند. بنابراین باید نهایت دقت را در انتخاب درست آزمون‌ها به‌كار بست. 

  تعاريف 

اندازه‌گيري عبارت است از فرايندي دقيق و نظام‌دار كه تعيين مي‌كند يك شخص يا يك شيء چه مقدار از يك ويژگي برخوردار است.

فرايند اندازه‌گيري نياز به وسيله‌اي دارد كه به آن وسيله‌ي اندازه‌گيري مي‌گويند. وسايل اندازه‌گيري به دو دسته‌ي مستقيم و غير مستقيم تقسيم مي‌شود. ويژگي‌هاي فيزيكي و رفتارهاي آشكار، مثل طول و وزن اشيا يا قد و وزن افراد، به طور مستقيم و ويژگي‌ها و صفات رواني مانند هوش، خلاقيت، انگيزش، نگرش، يادگيري و مانند اين‌ها به طور غيرمستقيم اندازه‌گيري مي‌شود. معمول‌ترين وسيله‌ي اندازه‌گيري غير مستقيم، آزمون است.

اما سنجش، از آزمون و اندازه‌گيري مفهوم گسترده‌تري دارد. بنا به گفته‌ي نيتكو، «سنجش يك اصطلاح كلي است و به صورت فرايندي تعريف مي‌شود كه براي گردآوري اطلاعات مورد نياز تصميم‌گيري درباره‌ي دانش‌آموزان، برنامه‌هاي درسي و سياست‌هاي آموزشي مورد استفاده قرار مي‌گيرد. ( سالويا و يسل دايك ) مي‌گويند سنجش تنها به جمع‌آوري داده‌ها يا اطلاعات خلاصه نمي‌شود، بلكه به جمع‌آوري داده‌ها همراه با قصد يا منظور گفته مي‌شود.

داوري ارزشي بر روي اطلاعات جمع‌آوري شده، ارزشيابي نام دارد. ارزشيابي به يك فرايند نظامدار براي جمع‌آوري، تحليل و تفسير اطلاعات گفته مي‌شود، به اين

دسته‌بندی آزمون‌ها با توجه به چگونگی تهیه‌ی آن‌ها 

آزمون‌ها به دو دسته‌ی عمده‌ی «آزمون‌های استاندارد شده» و «آزمون‌های معلم‌ساخته» تقسیم می‌شوند.

آزمون‌های استاندارد شده، آزمون‌هایی هستند که با استفاده از نمونه‌های بزرگِ آزمون‌شوندگان و غالباً به وسیله‌ی مؤسسه‌ها یا بنگاه‌های آزمون‌سازیِ دولتی یا خصوصی و یا مراکز آموزشی و علمی، برای اندازه‌گیری پیشرفت تحصیلی با مقاصد ارزشیابی از دوره‌های تحصیلی، تهیه و توزیع می‌شوند. در این نوع آزمون‌ها، ملاکِ نسبی اندازه‌گیری مورد استفاده قرار می‌گیرد.

آزمون‌های معلم‌ساخته آزمون‌هایی هستند که معلمان برای سنجش پیشرفت تحصیلی دانش‌آموزان خود تهیه می‌کنند و در طول دوره‌ی آموزش و یا در پایان دوره به اجرا درمی‌آورند. در این آزمون‌ها، ملاکِ مطلق اندازه‌گیری مورد استفاده قرار می‌گیرد.

آزمون‌های استاندارد شده و معلم‌ساخته‌ی پیشرفت تحصیلی را می‌توان برای تصمیم‌گیری‌های زیر مورد استفاده قرار داد:

1-    تصمیمات آموزشیِ مربوط به کم و کیف جریان آموزش را باید برمبنای آزمون‌های معلم‌ساخته گرفت.

2-    تصمیمات مربوط به ارتقای دانش‌آموزان را نیز، باید بر مبنای آزمون‌های معلم‌ساخته، که دربرگیرنده‌ی موضوعات مشخص درسی و هدف‌های دقیق آموزشی است، گرفت.

3-    تصمیمات تشخیصی مربوط به مشکلات یادگیرندگان و تصمیمات مربوط به رفع نواقصِ یادگیری و آموزش را می‌توان برمبنای هر دو نوع آزمون اتخاذ کرد.

4-    تصمیمات مربوط به جایابی یا پایه‌گزینی افراد به اندازه‌گیریِ وسیع‌تری نیازمند است؛ بنابراین بهتر است در این مورد از آزمون‌های استاندارد شده استفاده کرد.

5-    تصمیمات مربوط به راهنمایی و مشاوره‌ی دانش‌آموزان معمولاً به مقایسه‌های هنجاری نیازمند است؛ بنابراین بهتر است برای این منظور، از آزمون‌های استاندارد شده استفاده کرد.

6-    از آن‌جایی که تصمیمات مربوط به انتخاب برمبنای مقایسه‌ی افراد و گروه‌ها گرفته می‌شود؛ بنابراین در این مورد نیز بهتر است از آزمون‌های استاندارد شده استفاده شود.

7-    تصمیمات مربوط به برنامه‌ریزی درسی نیز، که به انتخاب یک برنامه از میانِ برنامه‌های مختلف منجر می‌شود، به مقایسه‌ی وسیع نیازمند است، که آن هم از عهده‌ی آزمون‌های استاندارد شده برمی‌آید.

8-    تصمیمات مربوط به ارزشیابی از میزان موفقيت مدارس مختلف، مستلزم کسب نظری جامع و مقایسه‌ای در این باره است، که یک مدرسه در مقایسه با مدارس دیگر تا چه حد موفقیت کسب کرده است. برای این منظور نیز، آزمون‌های استاندارد شده مفیدتر هستند.

دسته‌بندي ارزشيابي‌هاي آموزشي با توجه به موضوع ارزشيابي

         ارزشيابي به اين منظور به‌كار مي‌رود كه تعيين شود آيا هدف‌هاي مورد نظر تحقق يافته‌اند يا نه. بنابراين، يكي از راه‌هاي تقسيم‌بندي انواع ارزشيابي‌ها با توجه به هدف يا موضوع ارزشيابي است. از اين لحاظ، ارزشيابي‌هاي مختلف آموزشي را مي‌توان در گروه‌هاي زير قرار داد: 

ارزشيابي از دانش‌آموزان

        منظور از ارزشيابي از دانش‌آموزان عمدتاً ارزشيابي از پيشرفت تحصيلي يا ارزشيابي از ميزان يادگيري آنان است. استفاده از نتايج ارزشيابي دانش‌آموزي به‌ويژه نتايج ارزشيابي پيشرفت تحصيلي، نه‌تنها براي قضاوت درباره‌ي عملكرد يادگيرندگان، بلكه براي داوري درباره‌ي اثربخشي كيفيت آموزش و روش‌ها و مواد آموزشي نيز مفيد است. ارزشيابي پيشرفت تحصيلي كه مهم‌ترين نوع ارزشيابي آموزشي است، تعيين مي‌نمايد كه دانش‌آموزان تا چه ميزاني به هدف‌هاي آموزشي از پيش تعيين شده رسيده‌اند. 

ارزشيابي از برنامه‌هاي درسي و مواد آموزشي

ارزشيابي آموزشي، گاهي به منظور تعيين اثربخشي برنامه‌ي درسي يا مواد آموزشي انجام مي‌شود و شامل ارزشيابي از عواملي چون روش‌هاي آموزشي، كتاب‌هاي درسي، ابزارهاي ديداري- شنيداري و تداركات فيزيكي و سازماني است. در ارزشيابي از برنامه‌هاي درسي و مواد آموزشي نيز عمده‌ترين ملاك، پيشرفت تحصيلي يا ميزان يادگيري دانش‌آموزان است. 

ارزشيابي از پروژه‌ها و برنامه‌هاي آموزشي

علاوه بر برنامه‌هاي درسي و مواد آموزشي، برنامه‌ها و پروژه‌هاي آموزشي ويژه نيز مورد ارزشيابي واقع مي‌شوند. منظور از پروژه‌ها و برنامه‌هاي آموزشي ويژه، كوشش‌هايي است موقعيتي كه به‌عنوان بخشي از برنامه‌هاي معمول مدرسه‌ها به‌حساب نمي‌آيند. اين برنامه‌ها نوعاً ماهيت نوآورانه دارند و طول مدت حضورشان به موفقيتشان وابسته است. 

ارزشيابي از مدرسه

منظور از ارزشيابي از مدرسه اين است كه تعيين شود هدف‌هاي پيش‌بيني شده براي مدرسه به چه ميزاني تحقق يافته‌اند و نقاط قوت و ضعف كدام‌اند. يكي از جنبه‌هاي مهم ارزشيابي از مدرسه، برنامه‌ي آزمون مدرسه است. هرچه اين برنامه جامع‌تر و كامل‌تر باشد، اطلاعات به دست آمده نيز به همان نسبت، قابل اعتمادتر و باارزش‌تر خواهد بود.

مانند ساير ارزشيابي‌هاي آموزشي، در ارزشيابي از مدرسه نيز پيشرفت تحصيلي دانش‌آموزان مهم‌ترين بخش برنامه‌ي آزمون و منبع كسب اطلاعات است.

ارزشيابي از كاركنان مدرسه

مقصود از ارزشيابي از كاركنان مدرسه، ارزشيابي از همه‌ي كساني است كه به‌طور مستقيم يا غير مستقيم مسؤول بازده‌هاي آموزشي مدرسه هستند. در سال‌هاي اخير بر ارزشيابي از اثربخشي معلمان سطوح مختلف تحصيلي تأكيد زيادي شده است.

شايد پيچيده‌ترين نوع ارزشيابي، همين ارزشيابي از كار معلمان باشد. علت پيچيدگي اين روش ارزشيابي، كم‌اعتباري و بي‌دقتي وسايل و روش‌هاي اندازه‌گيري و سنجش مورد استفاده در اين نوع ارزشيابي است، زيرا هيچ‌يك از منابع اطلاعاتي پيش گفته اطلاعات دقيق و بي‌غرضانه‌اي را كه براي يك ارزشيابي سالم، ضروري است، به دست نمي‌دهد. بنابراين، متخصصان ارزشيابي معلم پيشنهاد مي‌كنند براي اين‌كه ارزشيابي سالمتري از معلمان به‌عمل آيد، بايد از همه‌ي منابع اطلاعاتي موجود داده‌هاي لازم را به دست آورد و قضاوت نهايي را بر اساس تركيبي از آن‌ها انجام داد.

ارزشيابي از كار معلمان دست كم براي دو منظور به كار مي‌رود:

1-    کمک به معلم در جهت اصلاح و بهبود روش‌ها و فعالیت‌های آموزشی

2-    تصميم‌گيري‌هاي شغلي، اعم از استخدام، ترفیع یا ارتقاي معلم 

ارزشيابي معلم عبارت است از تعيين ميزان موفقيت معلمان در رسيدن به هدف‌هاي آموزشي خود. در ارزشيابي معلم، دو دسته اطلاعات ضروري است:

1-    ملاك‌ها يا معيارهاي موفقيت آموزشي

2-    شاخصي از ميزان موفقيت معلمان در رسيدن به اين ملاك‌ها.

روش‌هاي ارزشيابي معلم به دسته‌هاي زير قابل تقسيم است:

1-    مصاحبه به‌عنوان وسيله‌اي براي گزينش و نگهداري معلمان

2-    مشاهده از كلاس درس

3-    استفاده از نظر دانش‌آموزان

4-    استفاده از يادگيري دانش‌آموزان

5-    خودسنجي يا ارزشيابي از خود

6-    ارزشيابي به‌وسيله‌ي همكاران

7-    بررسي آثار علمي معلم 

دسته‌بندي ارزشيابي‌هاي آموزشي با توجه به زمان و هدف استفاده 

ارزشيابي‌هاي آموزشي و آزمون‌هاي مورد استفاده‌ي آنها را به چهار دسته‌ي ارزشيابي‌هاي آغازين، تكويني، تشخيصي و تراكمي تقسيم مي‌كنند: 

ارزشيابي آغازين يا سنجش آغازين

نخستين ارزشيابي كه پيش از انجام فعاليت‌هاي آموزشي به اجرا درمي‌آيد، ارزشيابي آغازين يا سنجش آغازين[10] ناميده مي‌شود. اين نوع ارزشيابي به دو منظور مورد استفاده قرار مي‌گيرد:

1-    آيا يادگيرندگان بر دانش‌ها و مهارت‌هاي پيش‌نياز درسِ تازه از قبل مسلط‌اند؟

2-    يادگيرندگان چه مقدار از هدف‌ها و محتواي درس تازه را قبلاً ياد گرفته‌اند؟

در مورد سؤال اول، سنجش آغازين به منظور اندازه‌گيري مهارت‌ها و دانش‌هاي پيش‌نياز يادگيريِ درس تازه به‌كار مي‌رود. در مورد سؤال دوم، به‌جاي آزمون آمادگی، از آزمون جايابي يا آزمون پايه‌گزيني استفاده مي‌شود. هدف از آزمون جايابي يا پايه‌گزيني كه به آن پيش‌آزمون نيز گفته مي‌شود، تعيين ميزان اطلاعات يادگيرندگان از مطالبي است كه قرار است به آنان آموزش داده شود. 

ارزشيابي تكويني

آن‌چه عمدتاً به‌منظور كمك به اصلاح موضوع مورد ارزشيابي، يعني برنامه يا روش آموزشي مورد استفاده قرار مي‌گيرد، ارزشيابي تكويني نام دارد.هدف از اجراي اين ارزشيابي، آگاه ساختن توليد كنندگان برنامه از نواقص برنامه‌ي خود و كمك به اصلاح آن‌ها است. هدف از كاربرد ارزشيابي تكويني در رابطه با پيشرفت تحصيلي دانش‌آموزان، آگاهي يافتن از ميزان و نحوه‌ي يادگيري آنان براي تعيين نقاط قوت و ضعف يادگيري و نيز، تشخيص مشكلات روش آموزش معلم در رابطه با هدف‌هاي آموزشي است.

در ارزش‌يابي تكويني، در پايان هر واحد درسي، يك آزمون دقيق و مختصر كه حاوي هدف‌هاي آموزشي آن واحد است، اجرا مي‌شود و بر اساس نتايج حاصل، ميزان دستيابي به هدف‌هاي آموزشي مشخص مي‌گردد.

 

ارزشيابي تشخيصي

نوع ديگر ارزشيابي كه آن نيز در جريان آموزش انجام مي‌گيرد، ارزشيابي تشخيصي نام دارد. علت اين نام‌گذاري آن است كه اين ارزشيابي با هدف تشخيص مشكلات يادگيري دانش‌آموزان به‌كار مي‌رود. اين آزمون‌ها معمولاً به صورت انفرادي اجرا مي‌شوند و در قياس با آزمون‌هاي پيشرفت تحصيلي، سؤال‌هاي بيشتري را در بر مي‌گيرند. این ارزشیابی زمانی مورد استفاده قرار می‌گیرد که معلم با مشکلات مبرم و مکرری در یک یا چند دانش‌آموز روبه‌رو می‌شود، که با روش‌های اصلاحیِ معمولِ ارزشیابی تکوینی قابل رفع نیست.

 

/ 0 نظر / 8 بازدید